Kryterium syntaktyczne - szyk wyrazów w zdaniu
W większości języków istnieją zdania, które wolno podzielić na osoba (S, odkąd łac. subiectum, ang. Subject), wyrok (V, odkąd łac. verbum, ang. Verb) i dopełnienie (O, odkąd łac. obiectum, ang. Object), choć nieraz typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, czy zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie mogą być zawarte w końcówce czasownika. średnio pewna rozkład tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. W językach pozycyjnych przepis ta jest przestrzegana niesłychanie ściśle, w językach fleksyjnych nie musi być tak rygorystyczna, toż i tak decyduje o budowie typowego zdania wypowiedzianego bez kładzenia nacisku na bliżej nie wyznaczony z wyrazów. Np. w języku polskim naturalnym szykiem będzie Cezar zbudował most, w ciągu podczas gdy w łacinie powiedzielibyśmy raczej Caesar pontem fecit czyli Cezar most zbudował. nasz jest wobec tego językiem typu SVO (podmiot - wyrok - dopełnienie), zaś łaciński reprezentuje typ SOV (podmiot - dopełnienie - orzeczenie).
Okazuje się, że w językach świata spotykamy każdą z następujących 6 możliwych permutacji pozycji tych trzech istotnych elementów budowy zdania, przy czym w niewielu językach dopełnienie występuje zanim podmiotem. Niezbyt nieraz też wyrok występuje z początku zdania:
- Podmiot wyrok Dopełnienie (SVO) - jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski, chiński,
- Podmiot dopełnienie Orzeczenie (SOV) - pozostały najpopularniejszy szyk; m.in. łacina, japoński, koreański
- Orzeczenie osoba Dopełnienie (VSO) - m.in. walijski, arabski
- Orzeczenie dopełnienie Podmiot (VOS) - m.in. malgaski,
- Dopełnienie wyrok Podmiot (OVS) - hixkaryana,
- Dopełnienie osoba Orzeczenie (OSV) - apurinatilde.
Istnieją języki, które przy analitycznych (wielowyrazowych) formach czasownika stosują inny struktura wyrazów niż przy formach syntetycznych (jednowyrazowych). Inny struktura przypuszczalnie obowiązywać także w zdaniu głównym (nadrzędnym), inny w zdaniu podrzędnym. tak zachowują się m.in. niemczyzna ("Ich habe einen Fuchs im Wald gesehen" - *"Ja mam lisa w lesie widzianego", dokąd gesehen jest formą czasownika głównego), holenderski ("Hans vermoedde dat Jan Piet Marie zag leren zwemmen" - *"Hans podejrzewał, że Jan Piet Marie widział uczyć pływać"), walijski ("Mae'r gwirio sillafu wedi'i gwblhau" - *"Jest pytanie pisowni po zakończyć"). W językach tego rodzaju typologia jest oparta na syntetycznych formach czasownika czy na pozycji słowa posiłkowego. niemczyzna jest w związku z tym językiem typu SVO (podmiot znajduje średnio się na pierwszym miejscu, i verbum dodatkowy na drugim w typowym zdaniu głównym, np. "Ich habe einen Fuchs im Wald gesehen"), podobnie walijski jest językiem typu VSO, ponieważ struktura wyrok - osoba - dopełnienie obowiązuje w zdaniu głównym.
Niemiecki i holenderski są też zaliczane do specjalnego typu języków, dla których ważki struktura V2, owo znaczy takich języków, w których odmienna modła czasownika pojawia się w zdaniu furt na drugim miejscu.
We wszystkich językach struktura morfemów ma znaczącą rolę. Nie furt jakkolwiek ma ją struktura wyrazów. przykładowo w języku polskim pary morfem tematu + morfem "końcówka rzeczownika" mogą zdenerwować się dość swobodnie w zdaniu, nie wolno tego jakkolwiek zakomunikować o którymś z tych morfemów z osobna.